Rdzenie odlewnicze: rodzaje, technologie wykonania i projektowanie otworów w odlewach aluminiowych
Do czego służą rdzenie odlewnicze, jak powstają (cold-box, hot-box, Croning, szkło wodne) i jak projektować otwory oraz kanały w odlewach aluminiowych.
Inhaltsverzeichnis (9)
- 01Czym jest rdzeń odlewniczy i kiedy jest potrzebny?
- 02Rdzenie piaskowe i metalowe
- 03Jak powstają rdzenie piaskowe? Przegląd technologii
- 04Rdzeń a jakość odlewu: gazy, podparcie i usuwanie masy
- 05Jak projektować otwory i kanały w odlewie aluminiowym?
- 06Rdzenie a cena odlewu
- 07Häufig gestellte Fragen
- 08Masz detal z kanałami wewnętrznymi?
- 09Quellen und Normen
Rdzeń odlewniczy to element umieszczany w formie, który odwzorowuje wnętrze odlewu: otwory, kanały i zamknięte przestrzenie, których nie da się uzyskać samą formą. Każdy rdzeń oznacza dodatkowe oprzyrządowanie, materiał i pracę, a także potencjalne źródło gazów. Dlatego liczba i kształt rdzeni wpływają zarówno na cenę, jak i na jakość odlewu aluminiowego.
Kurz gefasst
- Rdzenie wykonuje się najczęściej z masy piaskowej w rdzennicy. W kokilach i formach ciśnieniowych otwory kształtują także rdzenie metalowe, które są częścią formy.
- Najbardziej rozpowszechnionym procesem rdzeni piaskowych w nowoczesnych odlewniach jest cold-box: masa z żywicą utwardzana mgłą aminy, dająca wysoką dokładność wymiarową rdzeni.
- W zestawieniu kosztów mas rdzeniowych z podręcznika najdroższa jest masa skorupowa Croninga (100), a najtańsza – szkło wodne utwardzane CO₂ (34).
- Najtańszy rdzeń to ten, którego nie ma: zmiana konstrukcji z trzech rdzeni na jeden albo na kształt otwarty obniża koszt oprzyrządowania i formowania.
- Rdzeń musi być pewnie podparty (znaki rdzeniowe), odpowietrzony i łatwy do usunięcia z gotowego odlewu.
Czym jest rdzeń odlewniczy i kiedy jest potrzebny?
Forma odwzorowuje zewnętrzny kształt odlewu. Kształty, których nie da się odwzorować modelem wyjmowanym z formy – zamknięte wnętrze, kanał poprzeczny do kierunku rozformowania, podcięcie – trzeba ukształtować rdzeniem. Rdzenie piaskowe wykonuje się w rdzennicach, czyli narzędziach należących do oprzyrządowania odlewniczego, i zwykle osadza w dolnej połówce formy przed jej złożeniem.
Rdzeń pracuje w trudniejszych warunkach niż forma: bywa smukły, ze wszystkich stron otacza go ciekły metal, a po zalaniu musi się rozpaść. Akademicki podręcznik „Odlewnictwo” (WNT) zwraca uwagę, że masy z lepiszczem (bentonitem) używa się prawie wyłącznie na formy, bo ich wytrzymałość nie wystarcza na rdzenie. Najbardziej rozpowszechnionym materiałem na rdzenie piaskowe są masy z żywicami syntetycznymi.
Rdzenie piaskowe i metalowe
| Rodzaj rdzenia | Gdzie się go stosuje | Vorteile des | Einschränkungen |
|---|---|---|---|
| Piaskowy (masa z żywicą lub ze szkłem wodnym) | formy piaskowe; także kokile, gdy wnętrza nie da się wyjąć rdzeniem metalowym | dowolny kształt wnętrza, także zamknięte i kręte kanały | jednorazowy: trzeba go wykonać, osadzić, odpowietrzyć i usunąć po zalaniu |
| Metalowy (część kokili lub formy ciśnieniowej) | formy trwałe | trwały, powtarzalny, gładka powierzchnia otworu | musi dać się wyciągnąć z odlewu, więc nie odwzoruje podcięć ani zamkniętych wnętrz |
W formach metalowych liczy się kierunek wyciągania rdzeni. Otwory warto kształtować tak, by rdzenie wyciągane w różnych kierunkach zastąpić rdzeniami o wspólnym kierunku wyciągania, i unikać w ścianach zewnętrznych podcięć równoległych do płaszczyzny podziału. Każde takie podcięcie wymaga bocznego rdzenia metalowego, który komplikuje i podraża kokilę lub formę ciśnieniową.
Jak powstają rdzenie piaskowe? Przegląd technologii
Masę rdzeniową wstrzeliwuje się albo wdmuchuje do rdzennicy, a następnie utwardza. Wstrzeliwanie zużywa ok. 4 razy mniej sprężonego powietrza niż nadmuchiwanie i mniej zużywa rdzennice. Sam strzał trwa poniżej sekundy. O właściwościach rdzenia decyduje jednak przede wszystkim system wiążący.
| Prozess | Jak twardnieje masa | Cechy według podręcznika | Koszt względny masy (Croning = 100) |
|---|---|---|---|
| Cold-box (fenolowy) | przedmuch mgłą aminy (2–5% w stosunku do spoiwa) w temperaturze otoczenia | wysoka dokładność wymiarowa rdzeni; wymaga suchego piasku; toksyczny utwardzacz neutralizuje się w roztworze kwasu fosforowego; rdzennice z tworzyw epoksydowych lub poliuretanowych | 45 |
| Hot-box | cała masa utwardzana w gorącej rdzennicy | proste przygotowanie masy w zwykłych mieszarkach; masy utwardzane na gorąco wydzielają przy zalewaniu dużo gazów | 38 |
| Warm-box | wariant hot-box w temperaturze 140–180 °C | niższa temperatura, więc mniejsze zużycie energii niż w hot-box; sama masa jest jednak droższa | 51 |
| Croning (skorupowy) | piasek powleczony żywicą utwardzany w rdzennicy 250–280 °C | doskonała jakość powierzchni i stabilność termiczna; grubość skorupy zależy od czasu w rdzennicy; duże zużycie energii i specjalne otaczanie piasku | 100 |
| Szkło wodne + CO₂ | przedmuch CO₂, rdzeń twardnieje w kilka–kilkanaście sekund | tanie i nieszkodliwe surowce, brak gazów przy zalewaniu; słaba wybijalność | 34 |
Duże rdzenie wykonuje się też z mas samoutwardzalnych, np. z alkaliczną żywicą fenolową utwardzaną estrami lub CO₂. Masę przygotowuje wtedy mieszarko-nasypywarka, a utwardzanie trwa od kilku minut do kilku godzin, zależnie od wielkości rdzenia i ilości spoiwa.
Według danych przytaczanych w podręczniku w 1993 r. metodą cold-box wykonywano w Niemczech ok. 53% rdzeni, a udział ten rósł. Wybór procesu to zawsze kompromis między dokładnością, jakością powierzchni, ilością gazów, łatwością usunięcia masy i kosztem. Różnice między samymi masami formierskimi opisujemy w artykule masy formierskie: rodzaje i wpływ na odlew aluminiowy.
Rdzeń a jakość odlewu: gazy, podparcie i usuwanie masy
Gazy. Ciepło metalu rozkłada spoiwo rdzenia, a powstające gazy muszą uciec przez znaki rdzeniowe i odpowietrzenia formy. Jeśli zostaną uwięzione, w odlewie pojawiają się pęcherze i porowatość, które przy obudowach i korpusach pracujących pod ciśnieniem kończą się nieszczelnością. Szerzej piszemy o tym w artykule o tym, skąd biorą się przecieki odlewów. Dlatego przy rdzeniach z mas utwardzanych na gorąco, które dają dużo gazów, odpowietrzenie jest szczególnie ważne.
Podparcie. Rdzeń może opaść pod własnym ciężarem albo zostać uniesiony przez ciekły metal. Rdzeń powinien być podparty z dwóch stron. Gdy kształt odlewu na to nie pozwala, projektuje się otwory technologiczne w ściance, przez które przechodzą znaki rdzeniowe. W aluminium wypór jest mniejszy niż w żeliwie, bo ciekły stop jest znacznie lżejszy, ale smukłe rdzenie i tak trzeba pewnie ustalić.
Usuwanie masy. Po zalaniu masę rdzeniową trzeba wydobyć z odlewu. Aluminium zalewa się w znacznie niższej temperaturze niż żeliwo, więc spoiwo rozkłada się słabiej i łatwość usunięcia masy (wybijalność) staje się realnym kryterium wyboru procesu. Szkło wodne wypada pod tym względem słabo. Długie, kręte kanały z jednym wylotem to najtrudniejszy przypadek.
Jak projektować otwory i kanały w odlewie aluminiowym?
Zasady technologiczności konstrukcji sprowadzają się do kilku reguł, które warto sprawdzić przed wysłaniem modelu do odlewni:
- Ogranicz liczbę rdzeni. Konstrukcja z trzema rdzeniami jest najdroższa, z jednym – tańsza, a bez rdzeni – najtańsza. Często wystarczy zamienić przekrój zamknięty na otwarty albo przenieść kołnierz na zewnątrz.
- W formach metalowych zachowaj wspólny kierunek wyciągania rdzeni i unikaj podcięć równoległych do płaszczyzny podziału.
- Przedłużaj zgrubienia i żebra aż do płaszczyzny podziału. Wtedy zamiast rdzenia piaskowego wystarczy prosty rdzeń metalowy albo sama forma.
- Zapewnij rdzeniowi podparcie z dwóch stron, a jeśli trzeba – otwór technologiczny w ściance.
- Zaprojektuj drogę dla masy. Rozmieszczenie otworów powinno pozwalać łatwo usunąć masę przypieczoną we wnękach.
- Nie likwiduj węzła cieplnego rdzeniem. Rdzeń wstawiony w masywne połączenie ścian ogranicza jamę skurczową, ale jest to rozwiązanie nieekonomiczne. Lepsza jest zmiana kształtu połączenia.
- Małe otwory rozważ do wiercenia. Wąski, głęboki otwór bywa taniej i dokładniej wykonać obróbką skrawaniem niż odlewać z rdzeniem. Orientacyjnie: w odlewach ciśnieniowych zalecana głębokość otworu odlewanego to ok. 2,5–6 średnic (wg NADCA), a w kokili otwory poniżej ok. 6 mm są zwykle niepraktyczne. Dla rdzeni piaskowych uniwersalnych granic nie ma – zależą od procesu rdzeniowego i ustala się je z odlewnią.
Pełny zestaw reguł konstrukcyjnych – grubości ścian, przejścia, pochylenia i tabelę głębokości otworów odlewanych – zebraliśmy w przewodniku po konstrukcji odlewów z aluminium.
Rdzenie a cena odlewu
Rdzeń kosztuje dwa razy. Pierwszy raz jako rdzennica, czyli jednorazowy wydatek na oprzyrządowanie, którego koszt i trwałość zależą od materiału i procesu. Drugi raz przy każdym odlewie: masa, wykonanie rdzenia, jego osadzenie w formie i usunięcie z odlewu. W zestawieniu z podręcznika różnica w koszcie samej masy między procesami jest blisko trzykrotna (34 dla szkła wodnego wobec 100 dla Croninga), a do tego dochodzą energia, czas cyklu i odsetek braków.
Dlatego przy porównywaniu ofert warto sprawdzić, ile rdzeni przyjęła odlewnia i czy rdzennice wyceniono osobno. Jak odlewnie budują cenę, wyjaśniamy w tekście o składnikach ceny odlewu i porównywaniu ofert, a o koszcie, trwałości i własności rdzennic piszemy w artykule o modelach, rdzennicach i kokilach.
Häufig gestellte Fragen
Czy każdy otwór w odlewie wymaga rdzenia?
Nie. Otwory i wgłębienia, które da się wyjąć z formy razem z modelem (zgodnie z kierunkiem rozformowania i z pochyleniem), powstają bez rdzenia. Rdzeń jest potrzebny dla wnętrz zamkniętych, podcięć i kanałów poprzecznych do kierunku wyjmowania modelu. Małe otwory często taniej jest wywiercić po odlaniu.
Czy w kokili można stosować rdzenie piaskowe?
Tak. W kokili otwory kształtują zwykle rdzenie metalowe, ale wnętrza, których nie da się z nich wyciągnąć, odwzorowuje się rdzeniem piaskowym osadzonym w formie metalowej. Takie rozwiązanie łączy dokładność kokili ze swobodą kształtu wnętrza, ale dokłada koszt rdzennicy i operację usuwania masy.
Jak usuwa się rdzeń z odlewu?
Ciepło metalu częściowo rozkłada spoiwo, a resztę masy usuwa się mechanicznie, np. wybijaniem lub wibracją. Przy aluminium łatwość usunięcia zależy mocno od rodzaju spoiwa i kształtu kanału, dlatego otwory, którymi wyjdzie masa, planuje się już na etapie konstrukcji.
Co to są znaki rdzeniowe?
Znak rdzeniowy to część rdzenia wystająca poza kształt odlewu, którą rdzeń opiera się w gnieździe formy. Ustala położenie rdzenia, przenosi jego ciężar i wypór ciekłego metalu, a także odprowadza gazy. Na modelu odpowiada mu występ (znak modelowy), który w masie odciska gniazdo na rdzeń, dlatego znaki uwzględnia się już przy projektowaniu modelu i rdzennicy.
Masz detal z kanałami wewnętrznymi?
Prześlij model 3D i rysunek. Technolog oceni, które otwory wymagają rdzeni, czy da się ograniczyć ich liczbę i co będzie korzystniejsze: forma piaskowa z rdzeniami oder kokila z rdzeniami metalowymi. Model z kanałami możesz od razu wysłać do wyceny.
Quellen und Normen
- M. Perzyk (Hrsg.), Gießtechnik, WNT, Warszawa – rozdz. 2.2 „Istota najważniejszych procesów odlewniczych” (s. 109–110).
- Tamże, rozdz. 3.2 „Kształtowanie geometrii odlewu”, tablice 3.11, 3.12, 3.14 i 3.16 (s. 165–179).
- Tamże, rozdz. 5.1.5–5.1.6 „Żywice syntetyczne” i „Masy ze spoiwami i procesy ich utwardzania” (s. 263–268) oraz 5.2.6–5.2.8 (s. 285–287) i 5.3.2 (s. 293).
- NADCA – Design Recommendations: Cored Holes As-Cast (otwory odlewane w odlewach ciśnieniowych z aluminium).
- AFS, „Designing Aluminum Permanent Mold Castings” (2019) – otwory odlewane w kokili.
Autor: Team der Gießerei in Poznań
Die Gießerei Poznań ist eine Marke der Adjatech Metalworking Sp. z o.o. – einer familiengeführten Gießerei für Nichteisenmetalle in Poznań. Die Familie Brukwicki betreibt seit 1950 Gießereimodellbau. Wir gießen Aluminiumlegierungen in Kokillen, in Sandformen und im Druckguss; die Gussteile bearbeiten wir auf CNC-Maschinen und pulverbeschichten sie. Wir arbeiten mit Managementsystemen nach ISO 9001 und ISO 14001 (Zertifikate von TÜV Rheinland Polska).




