Masy formierskie: rodzaje i ich wpływ na dokładność i powierzchnię odlewów aluminiowych
Masa bentonitowa, masy z żywicami i szkłem wodnym: czym się różnią i jak wpływają na dokładność, gładkość i wady odlewów aluminiowych.
Inhaltsverzeichnis (9)
- 01Z czego składa się masa formierska?
- 02Piasek formierski: czystość, ziarno i rozszerzalność
- 03Masa bentonitowa, czyli forma wilgotna
- 04Masy chemoutwardzalne: szkło wodne i żywice
- 05Zagęszczanie: od niego zależy dokładność formy
- 06Którą masę wybrać do odlewu aluminiowego?
- 07Häufig gestellte Fragen
- 08Odlew piaskowy z aluminium – zacznij od modelu i liczby sztuk
- 09Quellen und Normen
Masa formierska to mieszanina piasku i materiału wiążącego, z której powstaje jednorazowa forma piaskowa. Od rodzaju masy i stopnia jej zagęszczenia zależy, jak dokładny i gładki będzie odlew aluminiowy, jakie wady mogą się pojawić i ile kosztuje wykonanie formy. Ten przewodnik jest dla konstruktorów i zamawiających, którzy chcą wiedzieć, o co pytać odlewnię przy odlewie piaskowym.
Kurz gefasst
- Masa składa się z osnowy (zwykle piasku kwarcowego), materiału wiążącego (glina z wodą, szkło wodne albo żywica) i ewentualnych dodatków.
- Według akademickiego podręcznika „Odlewnictwo” (WNT) do stopów metali nieżelaznych stosuje się drobny piasek o średnim ziarnie ok. 0,05 mm, 2–4 razy drobniejszy niż do żeliwa (0,1–0,2 mm). Sprzyja to gładkiej powierzchni odlewu.
- Masa bentonitowa (forma wilgotna) to standard dla małych i średnich odlewów. Masy chemoutwardzalne wybiera się do form dużych i tam, gdzie forma musi być wyjątkowo sztywna.
- Formy prasowane dużymi naciskami dają tolerancje 2–3 razy węższe niż formy słabo zagęszczone i dokładność zbliżoną do odlewów kokilowych.
- Formowanie to zwykle 30–40% całkowitej pracochłonności wykonania odlewu, więc wybór masy i metody formowania widać w cenie.
Z czego składa się masa formierska?
Typowa masa ma trzy składniki. Osnowa ziarnowa, najczęściej piasek kwarcowy, tworzy szkielet formy i przejmuje ciepło metalu. Materiał wiążący skleja ziarna tak, żeby półforma wytrzymała wyjęcie modelu, transport i parcie ciekłego metalu. Dodatki poprawiają wybrane cechy masy, np. ograniczają przypalanie jej do powierzchni odlewu (ten problem dotyczy głównie odlewów żeliwnych).
W odlewnictwie rozróżnia się dwa rodzaje materiałów wiążących:
- lepiszcze – drobna substancja mineralna o cząstkach do 0,02 mm, w praktyce glina, najczęściej bentonit; wiąże ziarna dopiero w mieszaninie z wodą,
- spoiwo – substancja ciekła rozprowadzona wokół ziaren, która po zagęszczeniu masy zestala się i trwale je wiąże; najważniejsze to szkło wodne (krzemian sodu) i żywice syntetyczne.
Dawny podział na masy formierskie (na formy) i rdzeniowe (na rdzenie) coraz bardziej się zaciera, bo te same systemy wiążące służą do obu celów. W tym artykule zajmujemy się formą. Technologie rdzeni opisujemy osobno w tekście rdzenie odlewnicze: rodzaje i technologie wykonania.
Piasek formierski: czystość, ziarno i rozszerzalność
Od piasku wymaga się odporności na wysoką temperaturę, małej rozszerzalności cieplnej i określonego składu ziarnowego. Piasek kwarcowy jest tani i dostępny, a masę z wybitych form można przerabiać i używać praktycznie bez ograniczeń, uzupełniając ją niewielką ilością świeżych składników.
| Parameter | Wymaganie lub wartość | Co to oznacza dla odlewu |
|---|---|---|
| Zawartość SiO₂ w piasku kwarcowym | min. 96% | mniej zanieczyszczeń obniżających ogniotrwałość masy |
| Temperatura spiekania | min. 1350–1400 °C | masa nie nadtapia się przy wnęce formy |
| Średnie ziarno dla stopów metali nieżelaznych | ok. 0,05 mm (żeliwo 0,1–0,2 mm, staliwo 0,2–0,4 mm) | gładsza powierzchnia odlewu aluminiowego |
| Jednorodność ziarna (udział frakcji głównej) | J > 80%, M 60–80%, N < 60% | jednorodny piasek lepiej przepuszcza gazy |
| Temperatura masy przy formowaniu | do 30 °C | stabilna wilgotność, forma się nie osypuje |
Wartości za akademickim podręcznikiem „Odlewnictwo” (WNT), rozdz. 5.1.
Drobny piasek daje gładszą powierzchnię, ale gorzej przepuszcza gazy powstające przy zalewaniu. Dlatego przy formach na aluminium równie ważne jak ziarno są odpowietrzenie formy i kontrola wilgotności masy.
Kwarc ma też słabą stronę: w temperaturze 573 °C skokowo zwiększa objętość. Masa przewodzi ciepło słabo (ok. 0,4–1,0 W/(m·K)), więc nagrzewa się i rozszerza tylko cienka warstwa przy wnęce. Gdy ta warstewka odspaja się od chłodniejszej masy pod spodem, na odlewie powstaje wada zwana strupem.
Przy aluminium, zalewanym w znacznie niższej temperaturze niż żeliwo i staliwo, wada ta zdarza się rzadziej. Najbardziej narażone są duże, płaskie powierzchnie, co warto uwzględnić już przy projektowaniu odlewu aluminiowego.
Masa bentonitowa, czyli forma wilgotna
Forma wilgotna z masy bentonitowej to najbardziej rozpowszechniony rodzaj formy jednorazowej. Według podręcznika (stan z czasu jego wydania) klasyczne formy wilgotne z masą z gliną stanowią ok. 50–70% wszystkich form jednorazowych. Masa zawiera zwykle 6–13% gliny i 2,5–4,5% wody, a jej wytrzymałość zależy przede wszystkim od tego, jak mocno zostanie zagęszczona.
Bentonit to glina montmorylonitowa. Jego zdolność wiązania poprawia się aktywacją węglanem sodu, a bardzo duża powierzchnia właściwa cząstek (450–860 m²/g) sprzyja silnemu wiązaniu masy. Ciepło ciekłego metalu niszczy jednak część bentonitu przy wnęce: w temperaturze 550–700 °C traci on nieodwracalnie właściwości wiążące. Dlatego masę obiegową trzeba odświeżać co kilkanaście–kilkadziesiąt cykli.
Co to oznacza dla zamawiającego:
- forma wilgotna jest szybka i tania w wykonaniu, więc dobrze sprawdza się przy małych i średnich odlewach, także w produkcji seryjnej na liniach automatycznych,
- jej wytrzymałość jest mniejsza niż form chemoutwardzalnych, dlatego przy dużych i ciężkich odlewach parcie metalu może rozpychać wnękę,
- głębokie, wąskie kieszenie w masie bentonitowej trudno równo zagęścić (szczegóły w sekcji o zagęszczaniu).
Zależność jest prosta: odlewy lekkie, rzędu 1 kg, wykonuje się niemal wyłącznie w formach wilgotnych. Dla odlewów ważących od kilkuset kilogramów w górę przewagę mają formy suszone lub utwardzane chemicznie.
Masy chemoutwardzalne: szkło wodne i żywice
W masach chemoutwardzalnych ziarna wiąże spoiwo, które twardnieje w wyniku reakcji chemicznej, a nie dzięki samemu zagęszczeniu. Takie masy nie wymagają tak dużego zagęszczenia jak masy z gliną, a gotowa forma jest sztywna i wytrzymała.
| Masa | Jak twardnieje | Mocne strony | Einschränkungen |
|---|---|---|---|
| Ze szkłem wodnym (krzemian sodu) | przedmuch CO₂ (rdzeń twardnieje w kilka–kilkanaście sekund); spoiwo ok. 5% masy piasku | tanie i nieszkodliwe surowce, brak wydzielania gazów przy zalewaniu | słaba wybijalność i słaba odporność na zawilgocenie |
| Furanowa samoutwardzalna (no-bake) | żywica furanowa 1–3% masy piasku i kwaśny katalizator (40–60% masy żywicy), w temperaturze otoczenia | duża wytrzymałość formy, dobra płynność masy | wymaga czystego i suchego piasku; masa twardnieje już w mieszarce, więc ma ograniczony czas użycia |
Żywice furanowe należą do najpopularniejszych żywic w odlewnictwie. Ich słabym punktem jest wrażliwość na piasek: powinien on zawierać najwyżej 1% lepiszcza, ponad 96% SiO₂, najwyżej 0,5% węglanów, mniej niż 1% wilgoci i mieć temperaturę 15–20 °C.
Przy aluminium wybór masy ma jeszcze jeden aspekt. Temperatura zalewania jest znacznie niższa niż przy żeliwie, więc spoiwo rozkłada się słabiej, a masę trudniej usunąć z odlewu. Wybijalność, słaba zwłaszcza w masach ze szkłem wodnym, staje się wtedy realnym kryterium wyboru masy (o rdzeniach i kanałach wewnętrznych piszemy osobno).
Osobną grupą są formy skorupowe (proces Croninga). Skorupa grubości 5–8 mm z piasku powleczonego żywicą daje dużą dokładność i bardzo dobrą powierzchnię, ale wymaga podgrzewanych płyt modelowych i jest pracochłonna. Sam proces częściej omawia się przy rdzeniach.
Zagęszczanie: od niego zależy dokładność formy
Sypka masa ma gęstość nasypową ok. 1,0 g/cm³. Zagęszczanie upakowuje ziarna tak, aby wnęka dokładnie odwzorowała model i wytrzymała parcie ciekłego metalu, a masa zachowała możliwie dużą przepuszczalność dla gazów. W praktyce stopień zagęszczenia sprawdza się pomiarem twardości formy.
| Sposób zagęszczania | Ergebnis | Typische Anwendung |
|---|---|---|
| Ubijanie ręczne | gęstość 1,4–1,6 g/cm³, twardość ok. 30–60 jednostek | produkcja jednostkowa i małoseryjna |
| Narzucanie | 1,5–1,6 g/cm³, równomiernie na całej wysokości formy | formy duże, produkcja jednostkowa i małoseryjna |
| Prasowanie dużymi naciskami (0,8–2,5 MPa), zwykle po wstępnym wstrzeliwaniu lub wibracji | ponad 1,6 g/cm³, twardość powyżej 85 jednostek | formowanie maszynowe, automaty formierskie |
Formy prasowane dużymi naciskami są wyraźnie dokładniejsze. Wnęka mniej się rozpycha pod naporem metalu, tolerancje odlewów są 2–3 razy węższe niż z form słabo zagęszczonych, a dokładność zbliża się do form skorupowych i kokil. Dokładniejszy odlew może mieć mniejsze naddatki na obróbkę i być lżejszy o 5–10%, co obniża koszty czyszczenia i obróbki. Ceną jest mniejsza przepuszczalność masy i większa skłonność do strupów.
Dla porównania: podręcznik ocenia ręczne formowanie w skrzynkach jako metodę o małej dokładności i średniej pracochłonności (30–60 roboczogodzin na tonę odlewów). Automaty formierskie mają dużą dokładność i pracochłonność 0,5–5 roboczogodzin na tonę, a automat jednostanowiskowy wykonuje półformę w ok. 15 s. Automaty bezskrzynkowe stosuje się m.in. do stopów aluminium, a brak kosztownych skrzynek obniża koszty. Jaką klasę tolerancji realnie osiągnie Twój odlew, opisujemy w artykule o tolerancjach wymiarowych odlewów wg ISO 8062-3.
Osobną sprawą są głębokie kieszenie. Nacisk przy prasowaniu maleje w głąb szczeliny tym szybciej, im jest ona węższa i im więcej ma ścian. Dla mas bentonitowych podręcznik podaje szacunkowe granice stosunku głębokości do szerokości kieszeni (h/a): do 0,5 dla szczeliny otoczonej ścianami z czterech stron, do 1,0 dla trójściennej i do 3,0 dla dwuściennej. Głębsza kieszeń wymaga rdzenia albo zmiany konstrukcji, a jedno i drugie kosztuje.
Którą masę wybrać do odlewu aluminiowego?
Decyzję podejmuje technolog odlewni, ale zamawiający wpływa na nią wielkością odlewu, serią i wymaganiami. Według podręcznika tylko 10–20% odlewów ze stopów metali nieżelaznych powstaje w formach jednorazowych. Pozostałe odlewa się w formach trwałych, czyli w kokilach i formach ciśnieniowych. Forma piaskowa wygrywa przy prototypach, krótkich seriach, dużych gabarytach i skomplikowanych wnętrzach z rdzeniami.
| Situation | Typowy wybór | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Małe i średnie odlewy, produkcja seryjna | masa bentonitowa, formowanie maszynowe | koszt płyt modelowych, wąskie kieszenie |
| Pojedyncze sztuki i prototypy | masa bentonitowa lub chemoutwardzalna, formowanie ręczne | mniejsza dokładność, większe naddatki |
| Duże i ciężkie odlewy | masy chemoutwardzalne, np. furanowe | sztywność formy, czas utwardzania |
| Wymagana gładka powierzchnia surowa | drobny, jednorodny piasek i dobre zagęszczenie | przepuszczalność i odpowietrzenie formy |
| Skomplikowane kanały wewnętrzne | rdzenie z masy o dobrej wybijalności | usuwanie masy z gotowego odlewu |
Rodzaj formowania przekłada się też na oprzyrządowanie. Modele do formowania ręcznego wykonuje się zwykle z lakierowanego drewna lub ze stopów aluminium (dziś także z tworzyw), a do automatów stosuje się metalowe płyty modelowe albo modele z żywic epoksydowych. Koszt i trwałość tych elementów omawiamy w artykule o trwałości płyt modelowych, modeli i kokil, a wykonuje je nasz dział modelowania ze skanowaniem 3D.
Jeśli w odlewie piaskowym pojawia się porowatość gazowa, jej źródłem może być forma (wilgoć masy, gazy ze spoiwa) albo sam metal, który zawiera rozpuszczony wodór. Tę drugą przyczynę wyjaśniamy w tekście o tym, jak usuwa się wodór z ciekłego aluminium.
Häufig gestellte Fragen
Jaka masa formierska jest najlepsza do odlewów aluminiowych?
Nie ma jednej najlepszej masy. Dla małych i średnich odlewów seryjnych standardem jest masa bentonitowa na drobnym piasku, a dla dużych i ciężkich form – masy chemoutwardzalne. O wyborze decydują masa i gabaryt odlewu, liczba sztuk, wymagana dokładność oraz to, jak łatwo masę usunąć z odlewu po zalaniu.
Czy piasek formierski można używać wielokrotnie?
Tak. Masę z wybitych form przerabia się i odświeża niewielkim dodatkiem świeżych składników, a piasek kwarcowy nadaje się do użytku praktycznie bez ograniczeń. Przy masach ze spoiwami chemicznymi stosuje się regenerację osnowy: z ziaren usuwa się otoczki spoiwa, pyły i drobiny metalu, a większość mas szybkoutwardzalnych daje się regenerować termicznie.
Skąd biorą się strupy na odlewie z formy piaskowej?
Strup powstaje, gdy cienka, nagrzana warstwa masy przy wnęce rozszerza się szybciej niż chłodna masa pod spodem i odspaja, a metal podpływa pod nią. Sprzyja temu skokowa przemiana kwarcu w 573 °C, słabe przewodzenie ciepła przez masę i bardzo mocne zagęszczenie, które obniża przepuszczalność. Przy aluminium ryzyko jest mniejsze niż przy żeliwie i staliwie, bo metal ma niższą temperaturę. Zapobiega się doborem masy i zagęszczenia oraz unikaniem dużych płaskich powierzchni w konstrukcji.
Czym różni się forma wilgotna od suszonej?
Formę wilgotną zalewa się bez suszenia i jest to najpowszechniejsza metoda formowania. Suszenie znacznie zwiększa wytrzymałość formy, ale komplikuje i spowalnia proces. Dlatego formy suszone stosuje się rzadko, głównie przy małych seriach odlewów ze stopów o wysokiej temperaturze topnienia, i coraz częściej zastępuje się je formami utwardzanymi chemicznie.
Odlew piaskowy z aluminium – zacznij od modelu i liczby sztuk
Jeśli planujesz odlew w formie piaskowej, prześlij model 3D (STEP), rysunek i planowaną liczbę sztuk. Technolog dobierze masę i sposób formowania do gabarytu, serii i wymaganej dokładności, a w odpowiedzi zobaczysz, czy detal lepiej wykonać w formie piaskowej, czy w kokili. Jak pracujemy w tej technologii, opisuje strona odlewania aluminium w formach piaskowych. Komplet plików mit einer Angebotsanfrage.
Quellen und Normen
- M. Perzyk (Hrsg.), Gießtechnik, WNT, Warszawa – rozdz. 2.2 „Istota najważniejszych procesów odlewniczych i ich odmiany” (s. 109–115).
- Tamże, rozdz. 5 „Przygotowanie form odlewniczych jednorazowych”: 5.1 Materiały formierskie (s. 250–268), 5.2 Procesy zagęszczania masy (s. 269–288), 5.3 Metody formowania (s. 289–299).
Autor: Team der Gießerei in Poznań
Die Gießerei Poznań ist eine Marke der Adjatech Metalworking Sp. z o.o. – einer familiengeführten Gießerei für Nichteisenmetalle in Poznań. Die Familie Brukwicki betreibt seit 1950 Gießereimodellbau. Wir gießen Aluminiumlegierungen in Kokillen, in Sandformen und im Druckguss; die Gussteile bearbeiten wir auf CNC-Maschinen und pulverbeschichten sie. Wir arbeiten mit Managementsystemen nach ISO 9001 und ISO 14001 (Zertifikate von TÜV Rheinland Polska).




